Bosna od 1800-1878

Share

Nakon uzasnih Beckih ratova (1683-1699), Dubickog malog rata, Pozarevackog mira i rata, do uskrsnje nedelje 1717 i kasnije kada su nestali Muslimani Imotske krajine, i ostalih dijelova Balkana, Bosnjaci su imali jednu drugaciju geo-politicku situaciju, krenuvsi od 1700 pa nadalje, i oni su bili prvi na udaru Hapsburgovaca, posebno kraj Banja Luke 1737 godine, gdje su uspjeli da ucine cudo, i prezive na ovom dijelu Balkana, za razliku od sunarodnjaka Madjarske, Like i ostalih krajeva, par decenija prije.

Propast Bosanske drzave, ekonomije i Otomanskog carstva 1800-1878.

Moze se reci nakon 1750, Otomansko carstvo nije imalo nijednog znacajnog vladara,koji bi vratio staru slavu Otomana, poput Sulejmana velicanstvenog 1520-1566 ili drugih vladara kao Mehmeda Fatiha Osvajaca..etc .Jedino je Abdul Hamid ili crveni sultan, bio neki vazniji igrac u jednom duzem vremenskom periodu od 1868-1909 godine i pocetka Mlado Turske revolucije.

Bosna je godinu 1800 docekala drugacije od perioda 1600, kada se je borila u malom ratu (1593-1606) za Cazmu, da bi 200 godina poslije bila prisiljena i primoljena za stalne mirovne ustupke, i vojne probleme, sa opadajucim Otomanima.

Pocetak kalvarije Bosnjaka u ovom periodu 1800-1878, bih podjelio na tri faze.

1)Srpski ustanci 1804-1830, 1 i 2 Srpski ustanak, i progon Muslimana Srbije. Kucuk Kodzalijev mir, i rast Rusije preko Bosfora kao zastitnika pravoslavnih naroda Balkana

Nakon Kucuk Kodzalija, kada su Rusi preuzeli ulogu zastitnika pravoslavlja i kasnije neku vrstu medijatora na ovim prostorima, do 1804 godine, kada je pod Nenadom Jakovljevicem i Karadjordem poceo famozni Srpski ustanak, koji je imao velike posljedice za Bosnjake Srbije i Smederevskog Pasaluka posebno. Samo neki gradovi su postedjeni Karadjordevog divljanja poput Nisa i Fetuh Islama(Kladova) u razdoblju 1 Srpskog ustanka 1804-1813 godine. Srbi upadaju u Beograd, kojeg cuvaju Turci i Turske snage Otomana 1805 godine, Cerkeski strazari pustaju Karadodjeve ustanke, ne znajuci za obicaje Srba, i na kraju svi Muslimani Balkana, placaju veliki Ceh u Karadjordevom uzimanju Beograda 1805 od Cerkeza, Arapa, Bosnjaka do Turaka. Karadjorde popali i pobi Muslimane, a dzamije pretvori u magaze, do 1810, koliko ce Srbi drzati Beograd. Turski strazari su prvi gluposcu ucinili. Karadordjeve ustashe, kako ih je Crni Dordje zvao, pretece ustashama Nevesinja 1875, o kojim cu pricati poslije malo i ustashama u 2 svjetskom ratu, ne zadovoljavaju se samo Beogradom. Napadaju na Fetuh Islam (Kladovo) i Nis, ali Turske snage su cvrste.Istambulska dzada je posebno na paznji Karadjorda i ustanika njegovih. Od 1808 njegove snage su konstantnu na potezu Ivanjica-Dezeva, i 1808 pocinje prvi Srpski napad na Pazar, kao i 2 u toj godini, koju ce Bosnjaci uz teze muke odbiti, jer su imali svu Srpsku armiju koncetrisani na jugu Srbije. Ipak, godine 1809, Karadorje ne uzme Pazar, ali udje u Sjenicu, gdje 3000 Muslimana Sjenickog kraja, bijase sasjeceno i dzamije porusene.Sjenica se od 1809 nije oporavila, za razliku od Pazara.

1810 Zvornicke snage Firduhica i Pazarski odred Bosnjaka, zajedno sa Hercegovcima iz Niksica i Mostara dolaze na Sjenicu i Valjevo kasnije, gdje prvi put ratna sreca se okrece u korist Bosnjaka. Karadjordje je u panici, nacuo je da dolaze Turske snage sa prostora Nisa, gubi od Bosnjaka. No, krvopija kao krvopija, on je sve dzamije porusio u Beogradu i Sjenici do povlacenja.Do 1811 Istambulska dzada je ponovo u funkciji, a Srbi bjeze iz Novog Pazara, i posebno Sjenickog kraja, gdje nijedan pravoslavni ne ostaje. Do 1813, Karadjordev san je zavrsen, a Bosnjacke more pocinju.

Karadjordje ce zavrsiti zadavljen u Austriji, najvjerovatnije od Srba, kojeg je drugi Srbin, mnogo vjestiji, ali i bogatiji naslijedio, poznati trgovac svinjama Milos Obrenovic.

1813-1829 bozja kalvarija Bosnjaka

Period od 1813-1829, iako nije imao neki vazniji utjecaj, je period velike katastrofe Bosnjaka u Bosni. Novi rat je bio tezak i strasan. 1812 se pojavljuje kuga u Ljubinju. Bosnjaci nisu imali ovako strasan oblik kalvarije, navikli su na ratovanje, dok su imali necujnog neprijatelja sada.

Kako Lutovac, Bandzovic, i Alicic kazuju oko 200 000 Bosnjaka umrije od strasne huge Hercegovacke. Cijela sela su nestajala od nevidljivog protivnika, i tih 5 godina od 1813-1818 je period kada je Bosnjastvo skoro unisteno u Hercegovini. Ljubinje je strasno platilo, Bosnjaci tamo su skoro fizicki unisteni, mezarji su bili prepuni, samo u gradu Ljubinju, te u par sela, Muslimani ostaju i opstaju, dok u vecem dijelu bijase pokoseni od necujnog neprijatelja. Nakon sto su uspjeli da stabliziraju kugu, u Dalmaciji, Slavoniji Hapsburgovci su imali strasne sanitetske mjere i odlike prevencije prema Bosni i jos vise su cvrstu granicu prema Bosni pojacali.

”Bosanska katastrofa” kako su je Hapsburgovci nazvali

Nedugo, poslije toga, pocinje nasilna upprava Turske, stavljanjem Turskim vezirima a na podrucje Travnika 1699-1850, glavni grad Bosne za Otomana, i pojacane Turkifikacije kroz zakone i lingvistiku. Ekonomija u to doba ne postoji, sultani su odavno trosili pare u Stambolu na raskos i palate, nego na ratove.

Od 1822-1829 godine, pocece sa omalozavanjem Bosnjaka od strane Turaka, pojacani porezi, slanje na ratista, a posebno ce biti krvavi petak 1828 kada su Janjicari gajtanima zadavljeni i unisteni u Sultanovim reformama u Stambolu. Kako su vecina Bosnjaka bili u manjim vlastelama agama, i vecim begovima i kapetanima, a obican narod u Janjicarima, pobuna i ubijanje Janjicara u Stambolu, je odjeknula kao bure baruta u Bosni.

1828-1834 Slom Janjicara u Stambolu, pokusaj reformi i prvo ukidanje kapetanije, Bosanska Buna Gradascevica i Autonomija Srbije 1830.

Prvi na udaru vezira Travnickog su bili Zvornicki kajmekam, i Gradacacki ”pobunjenik” Husein Kapetan, kako su ga Turci zvali. On je od 1829 skoro i smrtni protivnik Turske, a od 1830-1834 on je do smrti Otomanski protivnik.

Nakon demoralizirajuce kuge 1813-1818, a prije toga i Srpskog 1 ustanka, godine od 1829 do 1834 pola decenije su imale strasan impakt na Bosansku ekonomiju, upravu, vlast i autonomiju.

1830 proglasi Milos Obrenovic autonomiju Srbije, koju je vec od novembra 1829 planirao, a Rusi mu Kucuk Kodzalijem dali zastitnika.Milos ljubljeni car, vec 1828 igra Turke, a iza ledja ide Rusima i prica im svasta. Impakt 1830 godina. Godina kao i svaka druga. Samo te godine, poce Milos davati ultimatum da se Jadarsko Muslimansko stanovnistvo iseli, poce se dogovarati o granicama 1 Srbije, ustanovi glavni grad u Kragujevcu do 1844, a prije toga, dogovori se sa Turcima o zoni njegove vladavine. Fetuh Islam, Nis i Sandzak su bili izvan njegovog domena, kao i Beogradska tvrdjava, ali od 1830 pocinje iseljavanje Muslimana iz Uzickih sela, da bi do 1834 pocelo i iseljavanje Muslimana iz centra najvece Turske varosi Bosnjaka Uzica. Uzice za razliku od Beograda gdje su zivjeli i Turci, Romi, Albanci i drugi Muslimani, je bio u kompletu naseljeno sami jednim narodom, a to je Bosnjacima iz Bosne.

“‘Oj Uzice, mali Carigradu, dok bijase, dobar nam bijase, pjevasa Bosnjaci, dok su bili protjerani pod zalosnom izdajom Sultana koji je cak i istjeravao sa Otomanskim snagama Bosnjake. Bosnjaci ovo nisu mogli da zaborave. U Jadru kolona izbjeglica poce da se krece prema Bosni.

U Pismu Milosu, Husein prijeti ratom, a Milos mu odgovara, da je i veliki Sultan iza njega. Neka Sultanu njegov Stambol, ali Bosnjake nece no do bog dirati.Ne diraj dzamije i ne istjeravaj Muslimane, glasi odgovor Huseina.

Milos, stari politicar ide sultanu i on pocinje da prijeti Huseinu, iako je i on zelio samo ono sto je Srbija dobila a to je autonomiju.

Husein nije imao izbora, i pod ustanicima, kasnije ce se i Albanci pridruziti buni, nakon Kosovskog pohoda 1833, poce sa oruzanom pobunom. Od 1831-1833 u dvije godine rata, Husein je prvo uzeo vlast u Travniku, smjenio Turskog vezira, instalirao kapetaniju, ukinuo takse, i pregovarao sa Hercegovackim ustanicima, na moju zalost i sa jednim dijelom moje porodice, koja je bila nazalost opijena Turskim laganjima i obecanjima, pocev od mog Cukun dide Ibrahim age Trebinjskog rodjenog 1807. Neka Hercegovacka vlastela je za Huseina, a neka ce mu zabiti krvavi noz u ledha u Stupskoj bitci, zadnjoj bitci Huseina Bosanskog.

1833 je godina kada Husein u Stimljama (Kosovo) sa Albancima porazuje Otomane, koji su vec bili napustili Skoplje. Husein je ipak bio Otomanski u srcu, i vratio se nakon pobjede nazad u Bosnu. Skoplje je bilo njegovo za uzeti, ali da li bi Turci krenuli sa mobilizacijom kada bi Husein okrenuo ka Edirnu, ali to nije bio cilj.

Nakon izdaje Ali Age Rizvanebgovica, i Smail Cengica, pase, i kasnije Bega Focanskog, pretka onoga Cengica tj Zulfikarpasica, Bosnjaci su totalno podjeljeni. Turska ponovo daje vlasteli Hercegovackoj zemlju, ekonomija je u kurcu, Husein i zena mu bijase prognani u Stambol. Husein umire misteriozno, a zena mu se vraca u Bosnu, jer joj Otomani dozvoljavaju takvo sta.

1850-1866 Micine reforme(Omer Pasa Latas) prva politicka izdaja Bosne od Turske)

Mihajlo Mica Latas je rodjen negdje u Lici, kao pravoslavni. Imao je sklonost ka kocki i zenama, i tako jednom prilikom ubije on Austrijskog oficira.Prebjeze Mico u Otomansko carstvo, gdje sebi zakaci ime ”Omer Pasa Latas”.

Mica je od Kapetana Austrijske vojske, dogurao do Pase i zapovjednika Bosanskog bataljona Otomanske vojske. Micine fukare, kako su narod zvali njegove vojnike koji dodjose u Bosnu 1851, i ostase tamo nekoliko godina.U Micinom bataljonu, bilo je Ruskih kurvi, Francuskih oficircica koji su presli na Islam, Poljskih Muslimana, a najmanje Bosnjaka. Micina Internacionalna ceta udje u Sarajevo 1851 i poce Mico, Sarajevskim agama i begovima, trgovcima, pricati sa je on tu da Janjicare unisti, ukine kapetaniju i podjeli im nove pederske uniforme, koju su njegovi Poljski vojnici nosili.

Moze se reci pederske uniforme Otomana od 1830 do nadalje, nisu dojmile Bosnjake puno. Ukidanjem sistema kapetanija, sistemom koje je bilo na snazi od 1700 godina, i gdje se je Bosna branila efektivno, je bila tacka na i 1852 godine.

1850 u prvim reformama, Sarajevo je proglaseno kao glavni grad Otomanske Bosne. Ukidanjem janjicara, sistema kapetanija, nove vlade, novih adeta, je nesto sto vecina Bosnjaka nije moglo da proguta.Od 1850 do 1853 slijedeci Bosanski gradovi su zavrsili u plamenima Micine vojske fukara: Kozarac, Maglaj, Doboj, Kljuc, ..itd

Pasine Sokake Kozaracke narod prozva na proplanku, gdje Mico gledao kako Kozarac, jedan od mnogih Bosanskih gradova gori. Ironija je veca, Mico je najvise sjebao Muslimane Hercegovine, ako je popalio toliki Bosanskih gradova. Nacionalizacija Bosne i ukidanje begovata je bio jos veci udar Bosnjacima, nego nasilno ukidanje Kapetanija 1852.Mnoge porodice, Mico podavi Gajtanom, i to begovske, te age, koji se protivise njegovim reformama.

U to doba Moj pra-did Husaga 1839 je imao 13 godina, kada je ukinut sistem Kapetanija i pocela se zemlja vlasima dijeliti. Mogu te misliti, kako se on osjecao, kada su Micine fukare dosle pravdu djeliti.

Moze se reci ukratko. Bosnjaci su najebali i to od ”Omera”

1855 do 1866 je godina soka Bosnjaka. Oni su Micinim reformama, bilo u nekom transu teskih drogi, nakon Krimskog rata kada je cijela brigada Bosnjaka stradala oko 1854 godine, do 1866 kada je prvi put dosla izjava da ce nas Turci prodati Austriji, Bosnjaci su bili manje -vise nezadovoljni, mrzovoljni, frustrirani, i na kraju nije im se dalo da zive, ali eto period duboke kome Bosnjaka.

To i jos dolazak novih Muslimana Srbije od 1830-1867 nije ucinilo poziciju boljom.

1866 je odjeknula vijest da ce Turci prodati Bosnjake. Bosnjaci su pricali, necemo mi nikuda. Desetak godina, kasnije pocinje nova i zadnja faza Bosnjaka u Otomanskom carstvu.

1875-1878 Nevesinjska Buna, Pobuna Crnogoraca i rat, Kedzalski mali rat, Bosnjaci u soku.

1875 pod vodstvom pravoslavnog vlaha Mice Ljubibratica, Srbija a ko drugi poce sa Nevesinjskog bunom. Iako je buna bila nazovi protiv Otomana, Micin Cilj je bio da ionako razrijedi Bosnjake, ako nista Hercegovine. To je bio i udar Crnogoraca koji su poceli od 1876 i nakon Vucevske bitke, da krenu na Bosnjake najistocnijeg dijela Bosne (Zabljaka, Niksica, Kolasina..itd

Mico je godinu 1875 okrenuo na Ulogu kraj Kalinovika, da bi se spustio u Nevesinje, odakle je bunu pokrenuo, pa poceo sa paljenjem i unistavanjem Muslimanskih sela. Micvo popali Muslimansko selo Zobdol, kasnije ga preksti u Zovi Do i naseli Ustanicima. Isto on uradi i sa Berkovicima, gdje su od Sozine do Hrguda procvjetala vlaska sela. Sve bivsa napustena i pokrstena Bosnjacka sela.

1877 Crnogorci okrenuse na Niksic, nakon 48 dana opsade, uzese i Niksic. Ponos Hercegovine, i sjaj Bosne, i Hercegovackog pasaluka, bijase sad u Crnoj Gori.Crnogorci ne staju tu. Nakon kuga, raznih Mica i ostalih jada, Bosnjaci su odavno bili na teskim drogama. Ali se bore, pokazuju da mogu iako im je bilo sudjeno da izumru.

Mico udje u Nevesinje, a Crnogorci 1877 nakon Niksica okrenuse na Ljubinje. No, Bosnjaci svi do jednog nakon 12 sati pusketanja sa Crnogorcima, uspijese da odbrane Ljubinje. Hodza je sa munare, poceo da uci, Crnogorci su kupili mrtve, nakon Ljubinja, Crnogorci nisu dolazili. Mico je nastavio da sere i njegovi ustanici.

Mico je popalio dosta Bosnjackih sela Hercegovine.No, u Rabini i Zuljama Nevesinjskim Bosnjaci se borise do zadnjega, lavovski i nakon sto im je doslo pojacanje oni rastjeruju ustashe Mice Ljubibratica i spasavaju barem nesto Muslimana Hercegovine.

1878 je period nove tranzije

To je period nove vlasti
Period San Stefana i Berlinskog kongresa
Period adaptacije Bosnjaka pod drugom vlascu Austrije

Čitaj više

Možda vas zanima...